فرشته جهانی
امر پژوهش یکی از مهم‌ترین فعالیت‌های علمی به شمار می‌رود که نقش بی‌بدیلی در رشد، توسعه و جایگاه بین‌المللی کشور می‌تواند ایفا کند. در این خصوص بسیاری از اندیشمندان پژوهش را زیربنای توسعه می‌دانند و جامعه‌ای را موفق و پیشرفته توصیف می‌کنند که بر مدار نخبگان و شایستگان پژوهشی بچرخد.

توجه خاص به امر پژوهش یکی از عوامل اساسی پیشرفت در جامعه است و نخستین گام برای سامان دادن به آن، درک صحیح از توانمندی‌ها، امکانات موجود و نیز پی بـردن بـه نقاط قوت و ضعف مقوله پژوهش است. بدون شک جامعه‌ای که تصمیم‌گیری‌های آن از طرف نهادهای علمی و پژوهشی پشتیبانی شود، گام به سوی توسعه و ترقی می‌گذارد. در این راستا به منظور گسترش فرهنگ پژوهش در جامعه و ارج نهادن به پژوهشگران از ۲۰ تا ۲۶ آذر به عنوان هفته پژوهش نامگذاری شده است. امسال این هفته با شعار «پژوهش و فناوری؛ پشتیبان تولید» گرامی داشته شد. نامگذاری هفته پژوهش فرصتی است که مردم با اهمیت پژوهش، نقش، جایگاه و تأثیر آن در اداره سازمان‌ها، کشور و جامعه و بهبود وضع زندگی شهروندان بیشتر آشنا شوند و مسؤولان بیشتر در جریان فعالیت‌های پژوهشی و موانع و چالش‌های پیش‌روی این عرصه قرار گیرند.

همه دستگاه‌ها نیازهای پژوهشی خود را به دانشگاه‌ها اعلام کنند

امر پژوهش یکی از مهم‌ترین فعالیت‌های علمی به شمار می‌رود که نقش بی‌بدیلی در رشد، توسعه و جایگاه بین‌المللی کشور ایفا می‌کند. بسیاری از اندیشمندان، پژوهش را زیربنای توسعه می‌دانند و جامعه‌ای را موفق و پیشرفته توصیف می‌کنند که بر مدار نخبگان و شایستگان علمی و پژوهشی بچرخد. امروزه بسیاری از کشورهای پیشرفته به دنبال، ارتقای قدرت رقابت خود با دیگر کشورها هستند، در این امر بدون شک توسعه علم و فناوری که محصول فعالیت‌های پژوهشی است، نقش محوری دارد. علیرضا ملایی‌توانی نویسنده و استاد تاریخ پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی در گفت وگو با ایرنا اظهار می‌کند: وضعیت پژوهش‌ در دانشگاه‌ها، موسسه‌ها و آموزش عالی را می‌توان به ۲ گروه تقسیم کرد، شماری پژوهش‌هایی که پژوهشگران انجام می‌دهند و برآمده از پرسش‌ها، انگیزه‌ها و مسأله‌هایی است که در ذهن آنها شکل گرفته و دوم پژوهش‌ها و تحقیقاتی که از نیاز جامعه و صنعت به پژوهش‌های دانشگاهیان نشأت می‌گیرد و هر کدام از آنها آفت‌ها، مشکلات و موانعی دارد که باید بررسی کنیم، آنهایی که از ارتباط میان جامعه و صنعت سخن‌ می‌گویند چالش‌ها و بحران‌ها را با دانشگاهیان در میان می‌گذارند تا دانشگاهیان آنها را ارزیابی و راهکار برای برون رفت از آن مشکلات ارائه دهند.  البته این مسأله در سطح گسترده‌ای رواج ندارد و ضرورت دارد که همه دستگاه‌ها نیازهای خود را به دانشگاه‌ها اعلام کنند. البته این فقط در حوزه صنعت نیست بلکه علوم انسانی و انبوه رشته‌های دیگر را هم در بر می‌گیرد.  

وی در ادامه یادآور می‌شود: برخی از پژوهش‌ها برآمده از تجربه‌ها و نگرش‌هایی است که پژوهشگران یا بسیاری از استادان باتجربه انجام می‌دهند در واقع به سوال و مساله‌هایی که در ذهن آنها شکل می‌گیرد و به خلق یک اثر پژوهشی منجر می‌شود. این فعالیت‌های پژوهشی که برآمده از تجربیات و تاملات اساتید است بخشی از آن با همکاری دانشجویان انجام می‌شود اما باید نظام آموزش عالی و نظام پژوهشی ما به گونه‌ای باشد که دانشجو خودش سوال و مسأله طرح کند و در واقع ادامه دهنده سُنتی که استادان در پیش گرفته‌اند، باشد.

  علیرضا ملایی‌توانی استاد دانشگاه 
آفت‌ها و موانع پژوهش در ایران

با وجود اینکه نقش پژوهش در پیشبرد و توسعه کشور بر همگان آشکار است اما متاسفانه در ایران به این مسأله توجه چندانی نمی‌شود یعنی به شکلی نمادین و سمبلیک پژوهشگر را می‌ستایند اما در عمل حمایت و پشتیبانی خاصی صورت نمی‌گیرد، بسیاری از محققان این عامل را مهم‌ترین دلیل ضعیف شدن جایگاه پژوهش در ایران ذکر کرده‌اند.

ملایی‌توانی موانع مالی و پشتیبانی‌های ستادی و اداری، آزادی فکر، بیان و آزادی قلم را از جمله چالش‌های پیش‌رو در مسیر پژوهش می‌داند و می‌گوید: با نبود آزادی عمل و آزادی بیان بسیاری از استادان قادر نخواهند بود که یافته‌های خود را شجاعانه بازتاب دهند چون این یافته‌ها ممکن است در تعارض با سیاست‌های موجود و جاری باشد یا برخی از روش‌ها، چشم‌اندازها و اهداف را زیر سوال ببرد و به همین خاطر آنها از بیان آن ابا دارند. بدون شک این موضوع می‌تواند، بسیار خطرناک باشد زیرا با این روش ممکن است همه وادار به دورویی، پنهان‌کاری و توجیه وضع موجود شوند و آن آزادی آکادمیک از میان برود یا قدردانی‌ها جنبه‌های سیاسی تبلیغی و ایدئولوژیک پیدا می‌کند و آن افرادی که کارهای ضعیف و کم‌رمق در دفاع از وضع موجود یا توجیه وضع موجود انجام می‌دهند، همیشه تقدیر می‌شوند و بسیاری از افرادی که محققانه کار می‌کنند و یافته‌هاشان برخی از رویه‌های کنونی را زیر سوال می‌برد، معمولاً از آنها تقدیر نمی‌شود. بنابراین این قدردانی‌ها بیشتر اوقات یک نوع تصفیه حساب است و قدردانی جهت‌مند و قدردانی علمی و شایسته‌ای نیست.

ملایی‌توانی بر این باور است که پیامدهای این نوع قدردانی‌ها باعث می‌شود که محققان عمیق و اصیل به حاشیه رانده شوند و پژوهشگران پوشالی و افرادی که یافته‌های عمیقی ندارند اما می‌دانند آنها را در چارچوب‌های متناسب با وضع موجود مطرح کنند، برجسته می‌شوند و این آفت بزرگی است که ممکن است ۲ دستگی را در نهاد دانشگاهی توسعه دهد.

از دیگر موانع جدی پژوهش می‌توان برخی از آیین‌نامه‌ها وزارت علوم را نام برد که بسیاری از محققان بر لزوم بازنگری و اصلاح آنها تاکید می‌کنند. در این راستا علی‌اکبر مسگر برگزیده دوم جشنواره فارابی در بخش بزرگسال در قسمت تاریخ، جغرافیا و باستان‌شناسی در گفت وگو با ایرنا می‌گوید: یکی از مهم‌ترین آسیب‌ها در عرصه پژوهش نگاه کمی‌نگر به کتاب و مقالات است یعنی برای اخذ امتیاز و کسب نمره در جذب هیات علمی یا پذیرش در هر ارگان و نهاد خاصی، کیفیت مقاله اصلاً مهم نیست و تنها به رزومه و تعداد مقاله و کتاب توجه دارند. بدون شک این کمی بودن کیفیت آموزش پایین خواهد آورد. دوم بحث حمایت‌ها است تا زمانی که حمایت‌ها ضعیف باشد، پژوهش کیفیت پایین و نازلی خواهد داشت این امر به سیاست‌گذاری نهاد علم در ایران بازمی‌گردد که در واقع نگاه کاملاً ضعیفی به مقوله حمایت از پژوهشگر دارد.

  علی‌اکبر مسگر برگزیده جشنواره فارابی
دانشگاه‌ها از اهداف خود دور شده‌اند

از دیگر موانع در مسیر پژوهش این است که پژوهشگران در دوران تحصیل خود حداقل تا اواخر دوره کارشناسی با تفکر انتقادی و روحیه خلاق و جسارت ارتباطی پیدا نمی‌کنند. مسگر ضمن انتقاد از عملکرد دانشگاه‌ها در تربیت پژوهشگران بر این باور است که دانشگاه پژوهشگر تربیت نمی‌کند در واقع هدف دانشگاه تولید شهروند سالم است و نهایت هدفش تحکیم هویت ملی و انسجام اجتماعی است. دانشگاه‌های ما از اهداف خود دور شده‌اند بنابراین هر وقت در اهداف دانشگاه بازاندیشی شود موانع پژوهش هم مرتفع خواهد شد.

دغدغه‌های برگزیدگان جشنواره‌ها

در کشورهای پیشرفته و در حال توسعه پژوهشگران جایگاه والایی دارند و از امتیازات گوناگونی برخوردار هستند. این قشر از جامعه با روش‌های علمی، در صدد رسیدن به‌ شناختی تازه از مسائل و مفاهیم گوناگون هستند آنها با نگاهی نقادانه و موشکافانه به پیرامون خود می‌نگرند و برای رفع مشکلات جامعه و ارائه بهترین راهکارهای عملی، اطلاعات موثقی در اختیار متولیان امور می‌گذارند. اما علی‌رغم این اهمیت متاسفانه در ایران به این امر مهم توجه چندانی نمی‌شود و این عامل از مهم‌ترین دلایل مهاجرت نخبگان به دیگر کشورها و در نتیجه خروج مهم‌ترین سرمایه‌های ایران است. در این راستا مسگر در خصوص مهم‌ترین دغدغه‌های پژوهشگران برتر می‌گوید: مسگر: مسأله اساسی که می‌بایست برای یک شخصی که در جشنواره‌ها برگزیده می‌شود در نظر بگیرند حمایت‌های پسینی و ترویجی گفتمانی آن است یعنی زمینه‌های جذب افرادی که توانستند این عنوان را به دست بیاورند، فراهم شود.  مساله اساسی که می‌بایست برای یک شخص که در جشنواره‌ها برگزیده می‌شوند در نظر بگیرند حمایت‌های پسینی و ترویجی گفتمانی آن است یعنی زمینه‌های جذب افرادی که توانستند این عنوان به دست بیاورند، فراهم شود، زمینه‌ها پسادکترای آن باید فراهم شود. به نظر من ارتباط ارگانیک خاصی بین دبیرخانه جشنواره فارابی و بنیاد ملی نخبگان وجود ندارد چون برندگان این جشنواره‌ها مانند سایر پژوهشگران باید در صف استفاده از تسهیلات قرار گیرند و این گونه نیست که بنیاد نخبگان به برگزیدگان به عنوان یک فرد خاص و برنده جایزه نگاه کند، برای نمونه فردی که ۱۰ مقاله دارد این می‌تواند حائز رتبه نخبگی باشد اما فردی که در جشنواره فارابی برنده شده است امکان دارد مانند او امتیاز کسب نکند چون در اینجا کمیت مهم‌تر از کیفیت است.  

بدون شک حمایت‌هایی که در حال حاضر از پژوهشگران انجام می‌گیرد، حمایت‌هایی ناکافی است. بایستی که پژوهشگران به لحاظ حداقل گرنت‌های پژوهشی مانند وام‌های با بهره پایین حمایت شوند یا اینکه آثار آنها به صورت رایگان چاپ شود. از طرف دیگر پژوهشگر بتواند از بیمه تکمیلی استفاده و آثارش مالیکت معنوی پیدا کند و به نام آن ثبت شود. همچنین برای حداقل زمینه‌های جذب پژوهشگران و فارغ‌التحصیلان دکتری بسترسازی شود و زمینه‌های دریافت تسهیلات از نهادهای حمایتی مثل صندوق پژوهشگران برای پسادکترا یا مثلاً صندوق نوآوری و شکوفایی یا بنیاد ملی نخبگان معاونت علمی ریاست‌جمهوری فراهم شود.