فرشته جهانی
  عرشی اکبرآبادی یکی از شاعران و خوشنویسان سده یازدهم هجری به شمار می‌رفت که توانست با هنر و استعدادی مثال‌زدنی آثاری همچون منظومه مهر و وفا، شکرستان، دیوان شعری و شاهد عرشی از خود به یادگار بگذارد.

هرچقدر آثار مکتوب و دست نوشته های منظوم و منثور که از گذشتگان باقی مانده، احیا، معرفی و شناسایی شود، بیشتر می توان به پشتوانه و سرمایه معنوی زبان و ادب فارسی بالید و مباهات نمود؛ چراکه هر کدام از این آثار آیینه ای است که شیوه اندیشه و پنداشت گذشتگان را جلوه گر می سازد. با وجود احیا و شناسایی مجموعه فراوانی از این مواریث فرهنگی، هنوز راه نرفته بسیار و آثار ناشناخته و گمنام فراوان است از جمله این آثار ناشناخته، آثار ادیبان و شاعران ایرانی هستند، آنهایی که با خلق آثار بی بدیل نقش بزرگی در اعتلای فرهنگ کشور ایفا کرده اند. بنابراین ضرورت دارد، این آثار گرانسنگ و نویسندگان آن در کانون توجه قرار گیرند و پژوهشگران آنها را به نسل‌های امروزی معرفی کنند. یکی از این شاعران برجسته که کمتر مورد توجه قرار گرفته و در خصوص زندگانی و اوضاع و احوال وی آگاهی چندانی در دست نیست، عرشی اکبرآبادی است که در ادامه به معرفی وی می‌پردازیم:

زندگی‌نامه

میرمحمد مؤمن متخلّص به عرشی از خانواده‌ای ایرانی در کرمان بوده که پدرش، میر عبدالله وصفی، در زمان جلال‌الدین اکبر گورکانی به هند کوچ کرد و عرشی در هند متولد می شود، البته از تاریخ دقیق تولد وی اطلاعی در دست نیست.پدرش، میر عبدالله وصفی در زمان جلال‌الدین اکبر گورکانی به هند کوچ کرده و پس از پیوستن به دربار این پادشاه به جهت تبحّر و استادی در خوشنویسی، لقب مشکین قلم از او دریافت می‌کند. هنر خوشنویسی را عرشی از پدر می‌آموزد.

عرشی خود را میراث‌دار پدرش، عبدالله وصفی، می‌داند و می‌گوید:

پدر چون رفت آن عالم گشاید        به فرزند خلف میراث آید

عرشی از معاصران شاه جهان گورکانی بود و از طرف وی به نادرالعصر ملقب و در میان مریدان به عرش‏ الله مشهور بود. داراشکوه بن شاه‏جهان او را به تعلیم فرزند خود، سلیمان شکوه برگزید اما پس از چندی وی از خدمت کناره گرفت و به گوشه ‏گیری پرداخت.

خدمت به اعتلای فرهنگ ایران زمین

از آثار این شاعر نامدار می توان به کلیات دیوان مشتمل بر قصاید، غزلیات، ترجیعات، قطعات، رباعیات، ساقی‌نامه و مفردات اشاره کرد، همچنین مثنوی مهر و وفا در بحر هزج مسدس محذوف (مقصور) با حدود ۲ هزار و ۲۰۰ بیت، شکرستان که به تقلید از گلستان سعدی و بهارستان جامی تألیف شده‌است.

شکرستان مثنویی‌، عرفانی است که عرشی به پیروی از مثنوی مولوی و در حدود سه هزار بیت سروده است. فصل‌بندی کتاب در برخی از نسخه های آن بدین گونه است: حکایات امامان، حکایت مرشدان و پیشوایان دین، سیرت پادشاهان و وزیران، آداب صحبت، عارفان حق و عاشقان شاهد مطلق و لطایف و ظرایف و خاتمه. عرشی در باب چهارم کتاب شکرستان با عنوان عاشقان شاهد مطلق به بررسی انواع عشق با ذکر حکایت می­ پردازد. 

در منظومه مهر و وفا می‌خوانیم:

منم عرش سخن در دور آدم            به عرش‌الله شده مشهور عالم

به عهد ثانی صاحب‌قرانم                 به شعر و خط در این عالم عیانم

کسی کو صدر آمد اندر این قصر        خطاب من نوشته نادرالعصر

خطابم نادرالعصر است امروز           شده کلکم، سخن را جلوه‌افروز

شاهد عرشی از دیگر آثار این نویسنده نامدار به شمار می رود که مثنوی‌ عرفانی است و در ۱۰۶۹ هجری سروده شده است. از شاهد عرشی نام و یادی در بیشتر آثار تراجم احوال و کتاب‌های تاریخ ادبیات نیامده و این اثر مجهول‌القدر و گمنام باقی مانده است. در این اثر می خوانیم:

عرشیا صد آفرین بر جان تو          تازه بادا همچو گل ایمان تو

دامن طبعت ز لطف مولوی           پر شد از لولوی بحر معنوی

مولوی خورشید عرفان آمده          لفظ چشم و معنیش جان آمده...

مولوی باد بهار معنوی است           زیب بخش گلشن این مثنوی است

مثنوی‌ام یافت زیب از لطف او           همچو گل ز ابر بهاری آبرو

این کتاب به وسیله احمدرضا یلمه ها، تصحیح شده است.  یلمه‌ها در خصوص این کتاب گفته است: کتاب "شاهد عرشی" اثر تقلیدی موفقی از مثنوی مولوی است، عرشی اکبرآبادی برای مولوی ارزش بسیار زیادی قایل شده و بارها اثر خود را تقلیدی از مثنوی مولوی دانسته در کتاب شاهد عرشی به تفسیر آیه‌های قرآن، تفسیر احادیثی از پیامبر(ص) و داستان‌های عرفانی با موضوع تقوا، توکل، تفضل عشق بر عقل، فقر و... پرداخته شده است. وی به کارگیری ترکیبات تازه، ایجاد تصاویر شعری و قوه خیال شاعری را از دیگر ویژگی‌های عرشی اکبرآبادی برشمرد و می‌گوید، اساس کار عرشی، قدم نهادن در راهی است که مولانا آن را به خوبی طی کرده است.شاعر با توصیفاتی که از عشق، شوق، غم، روح، عارفان حق و اصطلاحات کاملاً عرفانی هم‌چون تجرید، تفرید، کشف و ... داشته، خواسته کلام خود را رنگ و بوی عرفانی ببخشد. تفاسیری که از آیه‌های قرآن در اثنای ابیات می‌بینیم، وصف نی، اشاره به حکایات و قصص عرفانی، اولیا و ... همه و همه سخن از تقلید و استقبال از شیوه‌ مولانا در سرودن مثنوی است. سراینده با آوردن این مضامین می خواهد، توانایی شعری خود را اثبات کند و می‌توان با مقایسه با دیگر تقلیدهایی که از مثنوی مولانا انجام پذیرفته تا حدودی این مثنوی را اثری موفق دانست.

عرشی تحت تاثیر شاعران دشوارگوی سبک هندی بود اما مثنوی او، بسیار روان و قابل فهم است. هرچند شیوه کار شاعران سبک هندی، دشوارگویی و به کارگیری تعبیرات پیچیده است اما مثنوی‌هایی که در قالب سبک هندی سروده می‌شود، برخلاف غزل‌های این سبک، بسیار ساده و روان است.  

تذکره «مقالات الشعرا» از دیگر آثار عرشی محسوب می شود که با تصحیح علیرضا قروه و توسط انتشارات مجلس شورای اسلامی به چاپ رسید. مصحح این اثر می نویسد: آثار زیادی از شاعران گمنام ایرانی و هندی در این تذکره وجود دارد که با مطالعه این کتاب با اسامی و آثارشان آشنا می شویم. برخی از این شاعران ایرانیانی هستند که به هند مهاجرت کرده اند و احوال و آثار، ابیات و خاطراتشان در این تذکره نقل شده است.